पछिल्ला चार महिनादेखि लगातार दुई खर्ब रुपैयाँभन्दा बढी रहँदै आएको नेपालको मासिक वस्तु आयात चालु आर्थिक वर्षको पहिलो महिना साउनमा भने दुई खर्ब रुपैयाँभन्दा तल झरेको छ । गत चैतदेखि असारसम्म हरेक महिना दुई खर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको वस्तु आयात भएकामा साउनमा १ खर्ब ८७ अर्ब ४४ करोड ३६ लाख रुपैयाँको वस्तु आएको हो । चैतमा २ खर्ब १ अर्ब, वैशाखमा २ खर्ब २ अर्ब, जेठमा २ खर्ब १ अर्ब र असारमा २ खर्ब १ अर्ब रुपैयाँको वस्तु आयात भएको थियो । साउनमा भने अघिल्लो महिनाको तुलनामा आयात करिब १३ अर्ब रुपैयाँले घटेको भन्सार विभागको तथ्यांक छ । आयात घटे पनि साउनमा नेपालको कुल वैदेशिक व्यापार २ खर्ब २६ अर्ब १४ करोड ७७ लाख रुपैयाँ पुगेको छ । कुल वैदेशिक व्यापारमा आयातको हिस्सा ८२.८९ र निर्यातको हिस्सा १७.११ प्रतिशत रहेको विभागले जनाएको छ । साउनमा आयात २ खर्ब रुपैयाँभन्दा तल झरे पनि गत आर्थिक वर्षको सोही महिनाको तुलनामा भने आयात ३१.०४ प्रतिशतले बढेको छ । गत वर्षको साउनमा १ खर्ब ४३ अर्ब ४ करोड ६ लाख रुपैयाँको वस्तु आयात भएको थियो । चालु आर्थिक वर्षको साउनमा यस्तो आयात बढेर १ खर्ब ८७ अर्ब ४४ करोड ३६ लाख रुपैयाँ पुगेको हो । गत साउनको तुलनामा यस वर्षको साउनमा आयात करिब ४४ अर्ब रुपैयाँले बढेको छ ।
निर्यातमा भने उल्लेख्य सुधार देखिएको छ । साउनमा नेपालबाट ३८ अर्ब ७० करोड ४१ लाख ४६ हजार रुपैयाँको वस्तु निर्यात भएको छ । गत आर्थिक वर्षको साउनमा यस्तो निर्यात २३ अर्ब ९३ करोड २४ लाख रुपैयाँमा सीमित थियो । गत साउनको तुलनामा यस पटक निर्यात ६१.७४ प्रतिशतले बढेको हो । पछिल्ला चार महिनामा भने निर्यातमा उतारचढाव देखिएको छ । चैतमा ३१ अर्ब ८२ करोड, वैशाखमा २६ अर्ब २ करोड, जेठमा २९ अर्ब र असारमा ३७ अर्ब ३२ करोड रुपैयाँको वस्तु निर्यात भएको थियो । चालु आर्थिक वर्षको साउनमा १ खर्ब ८७ अर्ब ४४ करोड रुपैयाँको वस्तु आयात हुँदा निर्यात भने ३८ अर्ब ७० करोड रुपैयाँमा सीमित भएको छ । यसले एक महिनामै १ खर्ब ४८ अर्ब ७३ करोड ९५ लाख रुपैयाँको व्यापार घाटा देखाएको छ । निर्यातमा ६१ प्रतिशतभन्दा बढीको उत्साहजनक वृद्धि भए पनि आयातको तुलनामा निर्यातको आकार अझै निकै सानो छ । साउनको तथ्यांकले पनि व्यापार संरचनामा आयातको उच्च निर्भरता कायमै रहेको देखाएको सरकारका पूर्ववाणिज्य सहसचिव रविशंकर सैंजु बताउँछन् । पहिलो महिनामै देखिएको उच्च व्यापार घाटा चिन्ताजनक रहेको भन्दै उनले यही रफ्तारमा व्यापार घाटा बढ्दै गए चालु आर्थिक वर्षमा घाटा १७/१८ खर्ब रुपैयाँसम्म पुग्न सक्ने अनुमान गरे । जुन रफ्तारमा आयात बढिरहेको छ, त्यसलाई घटाउन उत्पादन बढाई निर्यात गर्नुको विकल्प छैन । यो हाम्रो लागि जोखिम संघारमा रहेको (अलार्मिङ सिचुएसन) संकेत हो । अब आन्तरिक उत्पादन र निर्यातमा जोड दिनुपर्छ,’ सैंजुले भने । नेपालले कच्चा पदार्थ आयात गरी प्रशोधन गरेर निर्यात गर्नुपर्नेमा तयारी वस्तुको आयातमा बढी निर्भर हुँदा व्यापार घाटा बढिरहेको उनको भनाइ छ ।
साउनको निर्यात वृद्धिमा प्रशोधित वनस्पति तेलको ठूलो योगदान देखिएको छ । एक महिनामै १७ अर्ब ९९ करोड ३४ लाख रुपैयाँको प्रशोधित भटमासको तेल निर्यात भएको विभागको तथ्यांक छ । १ अर्ब २९ करोड २९ लाख रुपैयाँको पाम तेल र १ अर्ब २० करोड ७५ लाख रुपैयाँको सनफ्लावर तेल निर्यात भएको छ । यसले साउनको निर्यात वृद्धिमा सीमित प्रशोधित वस्तुको ठूलो योगदान रहेको देखाउँछ । निर्यातमा तेलको हिस्सा मात्रै ५५ प्रतिशतभन्दा बढी रहेको सैंजुले बताए । साउनमा नेपालले सबैभन्दा धेरै वस्तु भारतबाट आयात गरेको छ । भारतबाट मात्रै १ खर्ब २ अर्ब ४५ करोड १३ लाख रुपैयाँको वस्तु आयात भएको छ । चीनबाट ३१ अर्ब ७४ करोड ६१ लाख रुपैयाँको वस्तु आयात भएको छ । अर्जेन्टिनाबाट १३ अर्ब ८५ करोड २९ लाख, साउदी अरबबाट ४ अर्ब ९८ करोड ७३ लाख, रुसबाट ४ अर्ब १३ करोड १३ लाख, अमेरिकाबाट ३ अर्ब ३४ करोड, ओमानबाट २ अर्ब ८५ करोड र अस्ट्रेलियाबाट २ अर्ब ५१ करोड रुपैयाँको वस्तु आएको विभागको तथ्यांक छ । भारत र चीनबाट मात्रै साउनमा १ खर्ब ३४ अर्ब १९ करोड ७४ लाख रुपैयाँको वस्तु आयात भएको छ । यसले नेपालको आयात व्यापार मुख्यतः दुई छिमेकी मुलुकमा केन्द्रित रहेको देखाउँछ । निर्याततर्फ पनि नेपालको सबैभन्दा ठूलो बजार भारत नै छ । साउनमा भारततर्फ ३३ अर्ब २६ करोड ३६ लाख रुपैयाँको वस्तु निर्यात भएको छ । यो कुल निर्यातको करिब ८६ प्रतिशत हो । दीर्घकालीन रूपमा निर्यातलाई दिगो बनाउन वस्तु तथा बजार दुवैको विविधीकरण आवश्यक रहेको उनको भनाइ छ । ‘हामी आयातमा निर्भर भइरहेका छौं । आयात र निर्यात दुवैमा भारतसँग निर्भर भयौं । छिमेकी चीनसँग पनि निर्यात गर्न सकेनौं । अन्य बजार पनि हामीले एक्सप्लोर गर्न सकेका छैनौं,’ उनले भने । भारतले विभिन्न देशसँग स्वतन्त्र व्यापार सम्झौता (फ्री ट्रेड एग्रिमेन्ट) गर्दै गए पनि नेपालले नयाँ बजार विस्तार र व्यापार सम्झौताका विषयमा पर्याप्त ध्यान दिन नसकेको सैंजुले बताए । नेपालले पनि नयाँ–नयाँ देशसँग व्यापार सम्झौता गरी नेपाली वस्तुका लागि बजार विस्तार गर्नुपर्ने उनको भनाइ छ ।अमेरिकातर्फ २ अर्ब १८ करोड ६३ लाख रुपैयाँको वस्तु निर्यात भएको छ । जर्मनीतर्फ ४१ करोड ४ लाख, बेलायततर्फ ३४ करोड ७९ लाख, जापानतर्फ २६ करोड ७७ लाख, अस्ट्रेलियातर्फ २५ करोड ५८ लाख, यूएईतर्फ २४ करोड ९१ लाख र चीनतर्फ २१ करोड २६ लाख रुपैयाँको वस्तु निर्यात भएको छ । निर्यातमा पनि भारतको हिस्सा अत्यधिक ठूलो रहेकाले नेपालको बाह्य व्यापारमा बजार विविधीकरणमा जोड दिनुपर्ने सैंजुको भनाइ छ । साउनमा सबैभन्दा बढी आयात हुने वस्तुमा कच्चा भटमासको तेल छ । एक महिनामा १८ अर्ब ४० करोड ४२ लाख रुपैयाँको कच्चा भटमासको तेल आयात भएको छ । त्यसपछि १३ अर्ब ८५ करोड ४५ लाख रुपैयाँको डिजेल र ८ अर्ब ४६ करोड ९२ लाख रुपैयाँको खाना पकाउने ग्यास आयात भएको छ । ७ अर्ब ८६ करोड ९३ लाख रुपैयाँको डाइमोनियम हाइड्रोजन फस्फेट, ६ अर्ब ८८ करोड २४ लाख रुपैयाँको पेट्रोल तथा ४ अर्ब ६१ करोड ५५ लाख रुपैयाँको फलाम तथा फलामका सामग्री आयात भएको विभागले जनाएको छ ।